Hai tòa nhà cùng thu 1 tỷ đồng tiền thuê danh nghĩa mỗi năm chưa chắc có cùng giá trị. Tòa thứ nhất gần như luôn kín, khách thuê trả đúng hạn và chủ nhà chỉ chịu chi phí vận hành thấp. Tòa thứ hai thường xuyên trống, phải miễn tiền thuê để giữ khách và tốn nhiều cho bảo trì. Giá trị không được tạo ra bởi doanh thu “trên giấy”, mà bởi dòng thu nhập ròng có khả năng duy trì.
Biên soạn: ThS. Nguyễn Mạnh Hùng
Đơn vị: GV. Khoa QLĐĐ&BĐS – ĐH Nông Lâm TP.HCM
Email: nguyenmanhhung@hcmuaf.edu.vn
Cập nhật 2026: Khi áp dụng cách tiếp cận từ thu nhập theo Thông tư 32/2024/TT-BTC và chuẩn mực quốc tế hiện hành, tỷ lệ trống, thất thu và chi phí vận hành phải được xây dựng từ thông tin phù hợp với tài sản và thị trường. Không có một tỷ lệ trống hoặc tỷ lệ chi phí chuẩn áp dụng cho mọi loại hình BĐS.
1. “Trống” không chỉ là căn phòng không có người thuê
Tỷ lệ trống có thể được đo theo:
- diện tích chưa cho thuê;
- số đơn vị chưa cho thuê;
- doanh thu thuê bị mất;
- thời gian trống trong năm.
Với tài sản có đơn giá thuê khác nhau giữa các khu vực, đo theo diện tích có thể cho kết quả khác đo theo doanh thu. Một tầng văn phòng cao cấp trống 1.000 m² có thể gây thất thu lớn hơn nhiều so với 1.000 m² kho phụ trợ.
2. Tỷ lệ trống vật lý và tỷ lệ trống kinh tế
Trống vật lý cho biết bao nhiêu diện tích đang không có khách. Trống kinh tế phản ánh phần doanh thu tiềm năng bị mất do trống và các điều kiện kinh tế liên quan. Hai khái niệm có thể khác nhau nếu:
- phần trống nằm ở diện tích có giá thuê cao/thấp khác nhau;
- khách thuê được miễn tiền thuê một thời gian;
- có diện tích đang sử dụng nhưng trả giá rất thấp;
- một số hợp đồng có nợ khó thu.
Trong định giá, điều quan trọng là tác động của trống/thất thu lên dòng tiền chứ không chỉ phần trăm diện tích trống.
3. Không lấy tỷ lệ trống hiện tại làm tỷ lệ trống dài hạn một cách máy móc
Một tài sản mới khai trương có thể trống 50% nhưng đang trong quá trình lấp đầy. Một tòa nhà cũ có thể kín 100% vì giá thuê thấp hơn thị trường. Do đó cần đặt tỷ lệ trống của tài sản cạnh:
- tỷ lệ trống của các tài sản cạnh tranh;
- thời gian tiếp thị trung bình;
- tỷ lệ gia hạn của khách thuê;
- nguồn cung mới sắp hoàn thành;
- tốc độ hấp thụ thị trường;
- chất lượng, vị trí và giá thuê của tài sản.
Vốn hóa trực tiếp thường sử dụng mức trống ổn định đại diện; nếu quá trình lấp đầy kéo dài và dòng tiền thay đổi mạnh theo từng năm, DCF thường minh bạch hơn.
4. Thất thu do không thu được tiền khác với trống
Một mặt bằng có hợp đồng thuê nhưng khách trả chậm hoặc mất khả năng thanh toán không phải “trống vật lý” nhưng vẫn làm giảm dòng tiền. Với danh mục nhiều khách thuê nhỏ, thất thu tín dụng có thể được ước tính bằng tỷ lệ lịch sử đã chuẩn hóa và bằng chứng thị trường. Với một khách thuê lớn chiếm phần lớn tài sản, phải phân tích trực tiếp sức khỏe hợp đồng và rủi ro đối tác thay vì lấy tỷ lệ bình quân chung.
5. Miễn tiền thuê và ưu đãi thuê là một hình thức thất thu kinh tế
Thị trường văn phòng/bán lẻ có thể niêm yết giá 500.000 đồng/m²/tháng nhưng khách được miễn hai tháng đầu hoặc chủ nhà hỗ trợ hoàn thiện. Nếu chỉ lấy giá niêm yết nhân diện tích, doanh thu kinh tế bị phóng đại. Cần quy đổi về lợi ích thực tế mà chủ sở hữu kỳ vọng nhận được theo thời gian.
Đây cũng là lý do giá chào thuê không thể dùng như giá thuê giao dịch mà không kiểm chứng.
6. Chi phí vận hành phải phản ánh người chủ sở hữu điển hình, không phải tính cách của chủ hiện tại
Một chủ nhà tự quản và không trả lương cho bản thân không có nghĩa chi phí quản lý bằng 0. Nếu người mua thị trường phải bỏ nguồn lực để quản lý tài sản, chi phí đó có giá trị kinh tế. Tương tự, việc chủ hiện tại trì hoãn sửa chữa không chứng minh chi phí bảo trì dài hạn bằng 0.
7. Nhóm chi phí cố định, biến đổi và dự phòng
| Nhóm | Ví dụ | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tương đối cố định | Bảo hiểm, một số thuế/phí, một phần quản lý | Không giảm tương ứng khi diện tích trống |
| Biến đổi | Điện khu vực thuê, vệ sinh, một số dịch vụ | Có thể thay đổi theo công suất/lấp đầy |
| Bảo trì thường xuyên | Sửa chữa nhỏ, chăm sóc hệ thống | Cần để duy trì khả năng khai thác |
| Dự phòng thay thế | Thiết bị, mái, hệ thống có chu kỳ | Cách xử lý phụ thuộc quy ước thị trường và mô hình |
8. Ai trả chi phí? Phải đọc hợp đồng thuê
Cùng 1 tỷ doanh thu, hợp đồng “chủ nhà chịu gần hết chi phí” khác hẳn hợp đồng “khách thuê hoàn trả phần lớn chi phí”. Cần lập ma trận:
| Khoản | Chủ nhà chịu | Khách thuê chịu/hoàn trả |
|---|---|---|
| Phí quản lý | ? | ? |
| Điện nước khu vực thuê | ? | ? |
| Bảo trì hệ thống | ? | ? |
| Bảo hiểm | ? | ? |
| Thuế/phí liên quan | ? | ? |
Nếu khoản khách thuê hoàn trả được ghi là doanh thu, chi phí tương ứng cũng phải xuất hiện ở vế chi phí. Nếu mô hình ghi doanh thu ròng sau hoàn trả, cách trình bày phải nhất quán để không cộng/trừ hai lần.
9. Chi phí vốn lớn không nên bị “giấu” trong chi phí vận hành
Thay toàn bộ thang máy, mái, hệ thống điều hòa trung tâm hoặc cải tạo lớn là các khoản không lặp lại hàng năm như vệ sinh hay bảo trì thường xuyên. Tùy mô hình, có thể:
- phản ánh bằng dự phòng thường niên nếu đó là quy ước thị trường của NOI và cap rate;
- đưa thành dòng chi riêng ở năm phát sinh trong DCF;
- điều chỉnh giá trị riêng nếu khoản phải chi ngay sau ngày định giá.
Không được vừa trừ dự phòng đầy đủ trong NOI vừa trừ lại toàn bộ cùng khoản chi ở mô hình mà không giải thích.
10. Ví dụ 1: chỉ tăng trống đã làm giá trị thay đổi
Dữ liệu giả lập phục vụ minh họa/giảng dạy.
Thu nhập tiềm năng gộp của tài sản là 2.000 triệu đồng/năm; thu nhập phụ 80 triệu; chi phí vận hành 500 triệu. Tỷ suất vốn hóa giả định 7%.
| Tỷ lệ trống/thất thu | Thu nhập hiệu quả gộp | NOI | Giá trị tại 7% |
|---|---|---|---|
| 5% | 2.000 - 100 + 80 = 1.980 | 1.480 | 21,14 tỷ |
| 10% | 2.000 - 200 + 80 = 1.880 | 1.380 | 19,71 tỷ |
| 15% | 2.000 - 300 + 80 = 1.780 | 1.280 | 18,29 tỷ |
Chỉ chênh 10 điểm phần trăm tỷ lệ trống đã làm chỉ báo giá trị trong ví dụ giảm khoảng 2,85 tỷ đồng.
11. Ví dụ 2: chi phí vận hành bị đánh giá thấp
Giữ tỷ lệ trống 10%, nhưng chi phí vận hành thực tế hợp lý là 650 triệu thay vì 500 triệu:
NOI = 1.880 - 650 = 1.230 triệu đồng.
Giá trị tại 7% ≈ 17,57 tỷ đồng, thấp hơn khoảng 2,14 tỷ so với trường hợp dùng chi phí 500 triệu. Điều này cho thấy một bảng chi phí sơ sài có thể làm sai kết quả tương đương một thay đổi lớn về thị trường.
12. Tỷ lệ chi phí vận hành có thể dùng như một phép kiểm tra, không phải công thức bắt buộc
Chi phí vận hành/thu nhập hiệu quả gộp là chỉ tiêu hữu ích để phát hiện bất thường. Nếu tài sản tương tự thường có tỷ lệ quanh một vùng nhưng mô hình của tài sản cần định giá thấp bất thường, phải kiểm tra liệu có:
- bỏ sót khoản chi;
- khách thuê đang chịu chi phí mà mô hình chưa phản ánh;
- chủ nhà trì hoãn bảo trì;
- sai phân loại chi phí vốn và chi phí vận hành;
- tài sản thật sự vận hành hiệu quả hơn thị trường.
Không nên lấy một tỷ lệ bình quân rồi áp ngược cho mọi tài sản.
13. Tránh tính trùng giữa tỷ lệ trống và cap rate
Tỷ suất vốn hóa thị trường đã phản ánh mức rủi ro chung của tài sản, nhưng không có nghĩa có thể bỏ qua việc chuẩn hóa trống. Nếu so sánh cap rate được tính từ NOI đã phản ánh trống ổn định, tài sản cần định giá cũng phải xây NOI cùng quy ước. Đồng thời, không nên cố “trừ thêm” một tỷ lệ tùy ý vào cap rate chỉ vì đã dùng trống cao; mọi điều chỉnh rủi ro phải có logic và dữ liệu.
14. Tỷ lệ trống cần nhìn theo phân khúc, không chỉ theo thành phố
Cùng một thành phố, văn phòng hạng A, văn phòng nhỏ ngoại vi, căn hộ dịch vụ và kho công nghiệp có mức trống khác nhau. Ngay trong một phân khúc, tòa nhà cũ chất lượng thấp có thể khác tài sản mới. Vì vậy nguồn nghiên cứu của CBRE, JLL, Cushman & Wakefield, Savills hoặc các hãng chuyên nghiệp có thể dùng để hiểu bối cảnh, nhưng số liệu báo cáo cấp thị trường không thay thế việc kiểm tra tài sản và nhóm cạnh tranh trực tiếp.
15. 10 lỗi thường gặp
- Dùng trống = 0 vì hiện tài sản kín.
- Dùng trống hiện tại cao bất thường như mức dài hạn.
- Không tách nợ khó thu khỏi trống vật lý.
- Bỏ ưu đãi thuê.
- Bỏ phí quản lý vì chủ tự quản.
- Trộn trả nợ vay vào chi phí vận hành.
- Không kiểm tra ai chịu chi phí theo hợp đồng.
- Ghi khoản hoàn trả chi phí là doanh thu nhưng không ghi chi phí tương ứng.
- Trừ cùng một chi phí lớn hai lần.
- Lấy tỷ lệ chi phí “truyền miệng” thay dữ liệu tài sản và thị trường.
Ghi nhớ trong 30 giây
- Tỷ lệ trống phải phản ánh tổn thất kinh tế, không chỉ diện tích không có người thuê.
- Hiện trạng 100% lấp đầy không đồng nghĩa trống dài hạn bằng 0.
- Chi phí vận hành phải phản ánh chi phí kinh tế của người chủ sở hữu điển hình.
- Đọc hợp đồng thuê để biết khoản nào chủ nhà và khách thuê chịu.
- Chi phí vốn lớn cần tách khỏi chi phí vận hành thường xuyên và xử lý nhất quán.
- Trống và chi phí tác động trực tiếp đến NOI, vì vậy có thể làm giá trị thay đổi rất mạnh.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Mạnh Hùng, Bài giảng Định giá BĐS 2025, phần phương pháp thu nhập.
- Nguyễn Mạnh Hùng, Chuyên đề 12 – Nguyên lý hình giá bất động sản và tư vấn giá bất động sản, 2026.
- Bộ Tài chính, Thông tư 31/2024/TT-BTC, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về thu thập và phân tích thông tin về tài sản thẩm định giá.
- Bộ Tài chính, Thông tư 32/2024/TT-BTC, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về cách tiếp cận từ thị trường, cách tiếp cận từ chi phí và cách tiếp cận từ thu nhập.
- Bộ Tài chính, Thông tư 42/2024/TT-BTC, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về thẩm định giá bất động sản.
- International Valuation Standards Council (IVSC), International Valuation Standards, IVS 103, IVS 104, IVS 105 và IVS 400, bản hiện hành có hiệu lực từ 31/01/2025.
- RICS, RICS Valuation – Global Standards (Red Book Global Standards), bản hiện hành có hiệu lực từ 31/01/2025.
- Appraisal Institute, The Appraisal of Real Estate, 16th Edition, 2026, chương về vốn hóa thu nhập và phân tích dòng tiền chiết khấu.
Bài tiếp theo: “Cap Rate trong phương pháp thu nhập: lựa chọn và sử dụng thế nào?”.