Cùng một tòa nhà có thể được mô tả bằng ba con số hoàn toàn khác nhau: “có thể thu 2 tỷ đồng/năm”, “thực tế thu 1,8 tỷ đồng/năm” và “sau chi phí còn 1,2 tỷ đồng/năm”. Nếu ba con số này bị gọi chung là “thu nhập”, mô hình định giá rất dễ sai. Trong cách tiếp cận từ thu nhập, thu nhập tiềm năng, thu nhập hiệu quả và thu nhập hoạt động ròng là ba tầng khác nhau của cùng một dòng tiền.
Biên soạn: ThS. Nguyễn Mạnh Hùng
Đơn vị: GV. Khoa QLĐĐ&BĐS – ĐH Nông Lâm TP.HCM
Email: nguyenmanhhung@hcmuaf.edu.vn
Cập nhật 2026: Chuẩn mực Việt Nam hiện hành yêu cầu dữ liệu thu nhập và các giả định trong cách tiếp cận từ thu nhập phải có căn cứ, phù hợp với tài sản và mục đích thẩm định giá. IVS 104 cũng nhấn mạnh tính phù hợp và độ tin cậy của đầu vào. Các ký hiệu PGI, EGI, NOI trong bài là thuật ngữ thực hành quốc tế để giúp người học đọc báo cáo và tài liệu chuyên môn; khi lập hồ sơ tại Việt Nam phải trình bày rõ định nghĩa và quy ước sử dụng.
1. Ba tầng thu nhập cần phân biệt
| Tầng | Cách hiểu | Câu hỏi nghề nghiệp |
|---|---|---|
| Thu nhập tiềm năng gộp | Doanh thu nếu toàn bộ diện tích/công suất có thể khai thác ở mức giá hợp lý, trước thất thu | Nếu khai thác đầy đủ thì tài sản có thể tạo bao nhiêu? |
| Thu nhập hiệu quả gộp | Thu nhập sau khi phản ánh trống, không thu được tiền và cộng các nguồn thu phụ phù hợp | Thực tế/ổn định có khả năng thu bao nhiêu? |
| Thu nhập hoạt động ròng (NOI) | Thu nhập hiệu quả sau chi phí vận hành cần thiết | Hoạt động của BĐS để lại bao nhiêu lợi ích trước cấu trúc tài trợ và thuế thu nhập? |
2. Thu nhập tiềm năng gộp không phải “tiền thuê đang thu”
Thu nhập tiềm năng gộp thường được xây từ giá thuê hợp lý × diện tích hoặc số đơn vị có khả năng cho thuê. Nó có thể dựa trên giá thuê hợp đồng, giá thuê thị trường hoặc kết hợp hai nguồn tùy quyền tài sản và nhiệm vụ định giá.
Ví dụ một tòa nhà có 10 sàn, mỗi sàn có thể cho thuê 100 triệu đồng/tháng. Nếu giả định tất cả sàn đều có khả năng khai thác ở mức đó:
Thu nhập tiềm năng gộp = 10 × 100 × 12 = 12.000 triệu đồng/năm.
Con số này chưa phản ánh việc có sàn trống, khách chậm trả hoặc được miễn tiền thuê. Vì vậy chưa thể dùng ngay làm dòng tiền để vốn hóa.
3. Giá thuê hợp đồng hay giá thuê thị trường?
Đây là chỗ cần quay lại câu hỏi về quyền tài sản:
- Nếu hợp đồng thuê đang ràng buộc và quyền của chủ sở hữu bao gồm dòng tiền đó trong nhiều năm, giá thuê hợp đồng có ý nghĩa trực tiếp.
- Nếu hợp đồng sắp hết hạn và có bằng chứng mạnh về mức thuê thị trường mới, cần xem xét khả năng tái cho thuê.
- Nếu tài sản chủ sở hữu tự sử dụng nhưng thị trường cho thuê hoạt động, có thể cần ước tính giá thuê thị trường thay vì giả định “thu nhập bằng 0”.
- Nếu hợp đồng có miễn tiền thuê, hỗ trợ hoàn thiện hoặc chiết khấu, phải xem xét giá thuê kinh tế thực chứ không chỉ mức ghi trên dòng đầu hợp đồng.
4. Từ thu nhập tiềm năng đến thu nhập hiệu quả: phải trừ thất thu
Không có thị trường cho thuê nào hoạt động với giả định mọi diện tích luôn kín và mọi đồng tiền thuê đều thu đủ. Hai khoản thường cần xem xét là:
- tỷ lệ trống: thời gian hoặc diện tích chưa có khách thuê;
- thất thu tín dụng/thu tiền: phần tiền thuê phải thu nhưng không thu được đầy đủ.
Hai khoản này có thể được gộp thành một tỷ lệ khi dữ liệu thị trường chỉ cho phép, nhưng hồ sơ nên giải thích rõ. Bài 43 sẽ đi sâu cách chọn tỷ lệ trống.
5. Thu nhập phụ: nhỏ nhưng không được bỏ qua hoặc cộng tùy tiện
Sau khi trừ thất thu, có thể cộng các khoản thu phụ thuộc quyền BĐS như bãi xe, quảng cáo, kho, anten, máy ATM hoặc khoản hoàn trả chi phí vận hành. Tuy nhiên:
- phải chứng minh khoản thu có tính lặp lại và người mua thị trường sẽ kỳ vọng nhận được;
- không cộng doanh thu của một hoạt động kinh doanh độc lập nếu nó không thuộc quyền BĐS định giá;
- nếu thu nhập phụ kéo theo chi phí riêng, phải phản ánh chi phí tương ứng;
- không cộng khoản đặt cọc hoàn trả như doanh thu.
6. Công thức dòng tiền cơ bản
Có thể trình bày:
Thu nhập hiệu quả gộp = Thu nhập tiềm năng gộp – Trống/thất thu + Thu nhập phụ phù hợp.
Sau đó:
NOI = Thu nhập hiệu quả gộp – Chi phí vận hành.
Điểm quan trọng là NOI phải được định nghĩa thống nhất với cách thị trường hình thành tỷ suất vốn hóa. Nếu dữ liệu so sánh tính NOI sau một khoản dự phòng mà tài sản cần định giá lại tính trước khoản đó, tỷ suất vốn hóa suy ra sẽ không đồng nhất.
7. Chi phí nào thường đứng trước NOI?
Tùy loại tài sản và quy ước thị trường, nhóm chi phí vận hành thường xem xét:
- quản lý;
- bảo trì và sửa chữa thường xuyên;
- bảo hiểm;
- thuế/phí gắn với vận hành mà chủ sở hữu chịu;
- điện, nước, vệ sinh, an ninh mà chủ sở hữu chịu;
- chi phí tiếp thị, tái cho thuê thường xuyên nếu thị trường xử lý như chi phí vận hành;
- các khoản cần thiết khác để duy trì mức thu nhập.
Không nên lấy một tỷ lệ “20% doanh thu” cho mọi tài sản nếu không có căn cứ. Nhà trọ, căn hộ dịch vụ, văn phòng hạng A và kho logistics có cấu trúc chi phí hoàn toàn khác nhau.
8. Những khoản thường không được coi là chi phí vận hành trong NOI tài sản
Để NOI phản ánh hoạt động của tài sản độc lập với cách một chủ sở hữu cụ thể tài trợ và kế toán, thường cần tách:
- trả gốc và lãi vay;
- thuế thu nhập của chủ sở hữu;
- khấu hao kế toán;
- chi phí mua tài sản;
- các khoản đầu tư vốn lớn, không lặp lại hàng năm.
Tuy nhiên, dự phòng thay thế hoặc chi phí vốn định kỳ có thể được thị trường xử lý khác nhau tùy loại tài sản và nguồn tỷ suất vốn hóa. Điều bắt buộc không phải thuộc lòng một danh sách, mà là giữ nhất quán giữa NOI và tỷ suất vốn hóa.
9. NOI không phải EBITDA của doanh nghiệp
Đối với khách sạn, bệnh viện, sân golf hoặc tài sản vận hành gắn với hoạt động kinh doanh, doanh thu của doanh nghiệp có thể bao gồm giá trị từ thương hiệu, quản trị, lao động, thiết bị và tài sản vô hình. Không được gọi toàn bộ lợi nhuận kinh doanh là NOI của bất động sản. Phải xác định đúng phương pháp và tách phần lợi ích thuộc quyền BĐS khi cần.
10. Ví dụ đầy đủ từ PGI đến NOI
Dữ liệu giả lập phục vụ minh họa/giảng dạy.
Một tòa nhà văn phòng nhỏ có 2.000 m² diện tích cho thuê. Giá thuê thị trường sau khi quy đổi về cùng điều kiện là 420.000 đồng/m²/tháng. Thu bãi xe và quảng cáo khoảng 180 triệu đồng/năm. Tỷ lệ trống và thất thu ổn định 8% trên tiền thuê cơ bản.
| Khoản | Cách tính | Triệu đồng/năm |
|---|---|---|
| Thu nhập tiềm năng gộp từ thuê | 2.000 × 0,42 × 12 | 10.080 |
| Trống/thất thu | 10.080 × 8% | -806,4 |
| Thu nhập phụ | Bãi xe + quảng cáo | +180 |
| Thu nhập hiệu quả gộp | 9.453,6 | |
| Quản lý | -420 | |
| Bảo trì/sửa chữa thường xuyên | -360 | |
| Bảo hiểm, thuế/phí và dịch vụ chủ nhà chịu | -520 | |
| Chi phí vận hành khác | -240 | |
| NOI | 7.913,6 |
Nếu chỉ lấy 10.080 triệu làm “thu nhập” để vốn hóa, người định giá bỏ qua gần 2.166 triệu đồng thất thu và chi phí vận hành mỗi năm.
11. NOI hiện tại, NOI năm tới hay NOI ổn định?
Ba con số này có thể khác nhau:
- NOI hiện tại: dựa trên hoạt động thực tế gần ngày định giá;
- NOI năm tới: phản ánh thay đổi đã biết hoặc dự kiến hợp lý trong năm kế tiếp;
- NOI ổn định: mức thu nhập đại diện khi tài sản hoạt động ở trạng thái bình thường theo thị trường.
Vốn hóa trực tiếp thường cần một NOI đại diện phù hợp với cách tỷ suất vốn hóa của giao dịch so sánh được tính. Không thể lấy cap rate dựa trên NOI năm tới của mẫu so sánh rồi chia cho NOI lịch sử của tài sản mà không điều chỉnh.
12. Chuẩn hóa thu nhập bất thường
Một năm có thể có:
- được bồi thường hợp đồng một lần;
- giảm giá thuê tạm thời do sửa chữa;
- chi phí sửa mái lớn không lặp lại;
- khách thuê thanh toán trước nhiều tháng;
- tỷ lệ trống cao bất thường do chủ nhà thay đổi chiến lược cho thuê.
Những khoản này cần được phân tích để không biến năm bất thường thành “năm chuẩn”. Chuẩn hóa không có nghĩa là xóa số liệu không đẹp; phải giải thích vì sao điều chỉnh và dựa trên thông tin nào.
13. Cẩn thận với đơn vị và thời điểm ghi nhận
NOI có thể sai chỉ vì lỗi đơn giản:
- giá thuê ghi theo tháng nhưng bảng tính nhân 365 ngày;
- diện tích hợp đồng khác diện tích có khả năng cho thuê;
- giá thuê chưa VAT nhưng chi phí lại đã gồm VAT;
- doanh thu ghi nhận theo hóa đơn nhưng thất thu tính theo tiền thực thu;
- một hợp đồng ngoại tệ không quy đổi nhất quán về ngày định giá.
Bảng tính cần có cột nguồn, ngày thu thập, đơn vị và quy ước đã sử dụng.
14. Phân biệt NOI của định giá BĐS với “thu nhập ròng” trong định giá đất theo pháp luật đất đai
Tài liệu định giá đất 2026 của giảng viên có công thức thu nhập ròng bình quân năm và lãi suất theo quy định để xác định giá trị quyền sử dụng đất trong những trường hợp pháp luật cho phép. Đây là một cơ chế định giá đất chuyên biệt. Không được lấy trực tiếp lãi suất pháp định đó làm tỷ suất vốn hóa của tòa nhà văn phòng chỉ vì cả hai đều có phép chia thu nhập cho tỷ lệ.
15. Checklist kiểm tra NOI
- Đã xác định đúng diện tích/số đơn vị có khả năng cho thuê?
- Giá thuê là hợp đồng hay thị trường, và vì sao dùng?
- Đã phản ánh miễn tiền thuê/ưu đãi?
- Tỷ lệ trống và thất thu có căn cứ?
- Thu nhập phụ có thật sự thuộc quyền BĐS?
- Chi phí vận hành đã tính theo trách nhiệm chủ sở hữu?
- Có khoản chi phí tài trợ/thuế thu nhập bị trộn vào NOI?
- NOI hiện tại có đại diện trạng thái ổn định không?
- Quy ước NOI có khớp với cap rate sẽ sử dụng?
Ghi nhớ trong 30 giây
- Thu nhập tiềm năng gộp là doanh thu trước thất thu; thu nhập hiệu quả gộp đã phản ánh trống/thất thu.
- NOI là thu nhập hoạt động ròng sau chi phí vận hành phù hợp.
- NOI không phải doanh thu gộp, dòng tiền sau trả nợ hay lợi nhuận kế toán.
- Giá thuê hợp đồng và giá thuê thị trường phải được phân tích theo quyền tài sản và thời hạn thuê.
- Chuẩn hóa thu nhập phải có căn cứ, không phải điều chỉnh để đạt kết quả mong muốn.
- NOI và tỷ suất vốn hóa phải được xây dựng theo cùng quy ước.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Mạnh Hùng, Bài giảng Định giá BĐS 2025, phần phương pháp thu nhập.
- Nguyễn Mạnh Hùng, Chuyên đề 12 – Nguyên lý hình giá bất động sản và tư vấn giá bất động sản, 2026.
- Bộ Tài chính, Thông tư 31/2024/TT-BTC, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về thu thập và phân tích thông tin về tài sản thẩm định giá.
- Bộ Tài chính, Thông tư 32/2024/TT-BTC, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về cách tiếp cận từ thị trường, cách tiếp cận từ chi phí và cách tiếp cận từ thu nhập.
- Bộ Tài chính, Thông tư 42/2024/TT-BTC, Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về thẩm định giá bất động sản.
- International Valuation Standards Council (IVSC), International Valuation Standards, IVS 103, IVS 104, IVS 105 và IVS 400, bản hiện hành có hiệu lực từ 31/01/2025.
- RICS, RICS Valuation – Global Standards (Red Book Global Standards), bản hiện hành có hiệu lực từ 31/01/2025.
- Appraisal Institute, The Appraisal of Real Estate, 16th Edition, 2026, chương về vốn hóa thu nhập và phân tích dòng tiền chiết khấu.
Bài tiếp theo: “Tỷ lệ trống và chi phí vận hành ảnh hưởng giá trị ra sao?”.