Một khu đất trống 5.000 m² chưa chắc được thị trường nhìn như “5.000 m² đất trống”. Nếu pháp lý và quy hoạch cho phép phát triển thành một dự án có giá trị, người mua chuyên nghiệp sẽ đặt câu hỏi: sau khi hoàn thành dự án, bán/cho thuê được bao nhiêu; phải bỏ thêm bao nhiêu tiền, thời gian và rủi ro; phần giá trị còn lại dành cho đất hôm nay là bao nhiêu? Phương pháp thặng dư được xây trên chính logic đó.
Biên soạn: ThS. Nguyễn Mạnh Hùng
Đơn vị: GV. Khoa QLĐĐ&BĐS – ĐH Nông Lâm TP.HCM
Email: nguyenmanhhung@hcmuaf.edu.vn
Cập nhật 2026: Bài này trình bày phương pháp thặng dư theo tư duy định giá BĐS phát triển và chuẩn mực nghề nghiệp. Đối với xác định giá đất theo pháp luật đất đai Việt Nam, phải tuân thủ riêng Luật Đất đai, Nghị định 71/2024/NĐ-CP và các sửa đổi hiện hành; không được lấy mô hình thặng dư quốc tế rồi thay thế quy trình pháp luật. Tài liệu định giá đất 2026 của giảng viên được sử dụng ở phần phân biệt này, không dùng để áp đặt lên mọi nhiệm vụ valuation.
1. Công thức cốt lõi
Trong dạng khái quát:
Giá trị còn lại dành cho đất = Giá trị phát triển hoàn thành − Tổng chi phí phát triển − Lợi nhuận/yêu cầu lợi nhuận phù hợp của nhà phát triển.
Nếu phát triển kéo dài qua nhiều năm, thời điểm phát sinh doanh thu và chi phí phải được phản ánh bằng dòng tiền và chiết khấu phù hợp. Vì vậy phương pháp thặng dư có thể được thực hiện dạng đơn giản hoặc dạng dòng tiền chi tiết.
2. Vì sao gọi là “thặng dư”?
Ta không bắt đầu trực tiếp từ giá đất. Ta ước tính giá trị của sản phẩm sau phát triển, sau đó trừ tất cả phần phải dành cho:
- xây dựng;
- hạ tầng;
- tư vấn/thiết kế/quản lý;
- marketing và bán hàng phù hợp;
- tài chính;
- thuế/phí phù hợp;
- dự phòng;
- lợi nhuận của nhà phát triển;
- các chi phí hợp lý khác.
Phần còn lại là số tiền tối đa mà một nhà phát triển giả định có thể phân bổ cho quyền đất/tài sản đầu vào trong điều kiện giả định của mô hình.
3. Phương pháp thặng dư phù hợp nhất với tài sản nào?
- đất có khả năng phát triển dự án;
- BĐS hiện hữu nhưng sử dụng hiện tại không phải sử dụng tốt nhất và có cơ sở tái phát triển;
- dự án đang xây dựng dở dang;
- khu đất cần chuyển đổi công năng khi có căn cứ pháp lý;
- development property mà giá trị phụ thuộc mạnh vào sản phẩm sau phát triển.
RICS mô tả development property là loại quyền BĐS cần tái phát triển để đạt sử dụng tốt nhất hoặc đang dự kiến/đang thực hiện cải thiện tại ngày định giá.
4. Không phải đất “nghe nói sắp lên dự án” là dùng thặng dư
Trước khi lập mô hình phải kiểm tra ít nhất:
- Pháp lý: quyền sử dụng, mục đích, quy hoạch, chỉ tiêu xây dựng, giấy phép hoặc mức độ chắc chắn của thủ tục.
- Vật lý: diện tích, hình thể, địa hình, địa chất, tiếp cận, hạ tầng.
- Thị trường: có nhu cầu cho sản phẩm dự kiến không?
- Tài chính: doanh thu có đủ bù chi phí, thời gian và lợi nhuận yêu cầu?
Nếu chỉ có tin đồn quy hoạch, phương pháp thặng dư có thể biến kỳ vọng không chắc chắn thành con số có vẻ chính xác.
5. GDV là đầu vào lớn nhất
Tổng giá trị phát triển thường được gọi là GDV – tổng giá trị của các sản phẩm sau khi hoàn thành theo phương án phát triển giả định. GDV có thể gồm:
- giá trị bán căn hộ/nhà ở;
- giá trị bán/cho thuê thương mại;
- giá trị văn phòng;
- giá trị bãi xe hoặc các quyền có thể chuyển giao;
- các phần sản phẩm hợp pháp khác.
Bài 51 sẽ dành riêng cho cách xác định GDV. Ở đây cần nhớ: chỉ cần giá bán đầu ra sai 5–10%, residual land value có thể sai rất mạnh.
6. Chi phí phát triển không chỉ có chi phí xây dựng
Một mô hình thặng dư phải xem xét toàn bộ chi phí cần thiết để đưa khu đất từ trạng thái hiện tại đến sản phẩm hoàn thành và bán/khai thác được. Có thể gồm:
- xây dựng chính;
- hạ tầng, cảnh quan, tiện ích;
- tư vấn, thiết kế, giám sát, pháp lý;
- quản lý dự án;
- bán hàng và marketing;
- chi phí tài chính;
- dự phòng;
- thuế, phí và nghĩa vụ phù hợp;
- lợi nhuận/yêu cầu lợi nhuận của nhà phát triển.
Cần chống tính trùng: ví dụ chi phí marketing đã được trừ ở giá bán đầu vào thì không được trừ lại lần nữa nếu mô hình đã dùng giá ròng.
7. Thời gian là một khoản chi phí kinh tế
Dự án kéo dài 4 năm khác dự án hoàn thành trong 18 tháng dù tổng chi phí xây dựng giống nhau. Thời gian ảnh hưởng:
- chi phí vốn;
- rủi ro thị trường;
- thời điểm doanh thu;
- lạm phát chi phí;
- khả năng thay đổi chính sách;
- tỷ suất lợi nhuận yêu cầu.
Với dự án nhiều giai đoạn, dòng tiền chi tiết thường minh bạch hơn phép trừ tổng cộng.
8. Lợi nhuận nhà phát triển phải được hiểu đúng
Nhà phát triển không bỏ thời gian, vốn và chịu rủi ro để nhận lại đúng chi phí. Lợi nhuận phát triển là một phần của cấu trúc kinh tế dự án. Có thể được biểu diễn theo nhiều cách tùy thông lệ thị trường và mô hình, chẳng hạn tỷ lệ trên chi phí, tỷ lệ trên GDV hoặc tỷ suất hoàn vốn trong DCF.
Không được vừa trừ lợi nhuận dạng tỷ lệ vừa dùng tỷ suất chiết khấu đã phản ánh đầy đủ cùng lợi nhuận/rủi ro, nếu điều đó dẫn đến tính trùng.
9. Ví dụ cực kỳ đơn giản để hiểu logic
Dữ liệu giả lập phục vụ minh họa/giảng dạy.
Một khu đất có phương án phát triển được giả định hợp pháp và khả thi:
| Khoản | Tỷ đồng |
|---|---|
| GDV dự kiến | 200 |
| Chi phí xây dựng/hạ tầng | 115 |
| Tư vấn, quản lý, bán hàng, pháp lý | 15 |
| Tài chính và dự phòng | 12 |
| Lợi nhuận nhà phát triển yêu cầu | 28 |
| Phần còn lại dành cho đất | 30 |
Đây mới là tư duy thặng dư ở dạng đơn giản. Trong hồ sơ thật, doanh thu và chi phí phát sinh theo nhiều thời điểm nên không nên chỉ lấy tổng 200 trừ tổng chi phí nếu timing có ảnh hưởng đáng kể.
10. Vì sao phương pháp này cực kỳ nhạy?
Trong ví dụ trên, đất chỉ còn 30 tỷ trên GDV 200 tỷ. Nếu GDV giảm 5% tức giảm 10 tỷ, residual còn 20 tỷ – giảm 33%. Nếu chi phí tăng 8 tỷ, residual còn 22 tỷ – giảm gần 27%.
Đây là đặc điểm quan trọng: đất là phần “còn lại”, nên sai số nhỏ ở các biến lớn có thể tạo sai số rất lớn ở kết quả đất.
11. So sánh với phương pháp so sánh đất phát triển
Nếu có giao dịch đất dự án thực sự tương đồng, phương pháp so sánh có thể là bằng chứng rất quan trọng. RICS khuyến nghị khi có thể nên đối chiếu residual với comparable land sales. Hai phương pháp trả lời cùng câu hỏi từ hai hướng:
- so sánh: thị trường đã trả bao nhiêu cho đất tương tự;
- thặng dư: dự án có thể tạo ra bao nhiêu và phần còn lại hợp lý dành cho đất là bao nhiêu.
Nếu hai kết quả chênh lớn, cần tìm nguyên nhân thay vì lấy trung bình.
12. Phân biệt định giá đất phát triển với thẩm định hiệu quả dự án
Cùng một bảng có thể được dùng theo hai mục tiêu khác nhau:
- định giá: đầu ra cần tìm là giá trị đất, các giả định phản ánh thị trường;
- phân tích đầu tư: giá đất có thể đã biết, đầu ra cần tìm là lợi nhuận, NPV hoặc IRR của nhà đầu tư.
Không được nhầm một development appraisal nội bộ của chủ đầu tư với ý kiến giá trị thị trường.
13. Phân biệt với phương pháp thặng dư trong pháp luật giá đất Việt Nam
Pháp luật đất đai Việt Nam quy định riêng điều kiện, thông tin đầu vào, trình tự và cách tính phương pháp thặng dư khi xác định giá đất trong các trường hợp luật định. Tài liệu chuyên đề giá đất 2026 của giảng viên nhấn mạnh việc sử dụng quy hoạch đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, ước tính doanh thu và chi phí theo quy định, cũng như yêu cầu chiết khấu theo tiến độ.
Do đó:
- không lấy quy tắc pháp luật giá đất áp cho mọi appraisal BĐS;
- không lấy mô hình RICS/IVS thay thế công thức bắt buộc khi đang làm nhiệm vụ giá đất Nhà nước;
- phải xác định rõ hệ pháp lý của nhiệm vụ trước khi chọn đầu vào.
14. Khi nào không nên dùng phương pháp thặng dư như phương pháp chính?
- chưa có cơ sở hợp lý về quyền phát triển;
- không xác định được sản phẩm đầu ra;
- dữ liệu giá bán đầu ra quá yếu;
- chi phí xây dựng/quỹ thời gian không thể ước tính hợp lý;
- thị trường biến động mạnh đến mức giả định không đáng tin;
- có nhiều giao dịch đất thật sự tương đồng và trực tiếp hơn;
- kết quả phụ thuộc gần như hoàn toàn vào kỳ vọng chưa được phê duyệt.
15. Hồ sơ tối thiểu trước khi chạy mô hình
- hồ sơ quyền đất;
- quy hoạch và chỉ tiêu xây dựng;
- khảo sát hiện trạng;
- nghiên cứu thị trường sản phẩm đầu ra;
- suất chi phí và dự toán phù hợp;
- tiến độ pháp lý, xây dựng, bán hàng;
- căn cứ chi phí vốn/lợi nhuận nhà phát triển;
- các giao dịch đất dự án để kiểm tra chéo;
- phân tích độ nhạy.
16. 10 lỗi thường gặp
- Giả định công năng cao nhất dù chưa có căn cứ pháp lý.
- Dùng giá bán căn hộ chào bán làm GDV mà không điều chỉnh.
- Bỏ chi phí hạ tầng ngoài nhà.
- Bỏ tư vấn, quản lý và marketing.
- Bỏ thời gian phát triển.
- Tính trùng chi phí tài chính hoặc lợi nhuận.
- Không phản ánh chi phí tồn kho sản phẩm chưa bán.
- Không phân tích độ nhạy.
- Không kiểm tra bằng giá đất so sánh.
- Đồng nhất residual value với “giá chắc chắn thị trường sẽ trả”.
Ghi nhớ trong 30 giây
- Phương pháp thặng dư phù hợp với đất/BĐS có tiềm năng phát triển có căn cứ.
- Logic: GDV trừ chi phí phát triển, tài chính và lợi nhuận phù hợp để tìm phần còn lại cho đất.
- Giá trị đất là số dư nên rất nhạy với giá bán, chi phí, tiến độ và lợi nhuận.
- Pháp lý và HBU phải được kiểm tra trước khi tính.
- Định giá đất phát triển khác phân tích hiệu quả đầu tư dù có thể dùng bảng dòng tiền giống nhau.
- Phải phân biệt residual valuation nghề nghiệp với phương pháp thặng dư theo pháp luật giá đất.
Nguồn tham khảo
- Nguyễn Mạnh Hùng, Bài giảng Định giá BĐS 2025, phần phương pháp thặng dư và phân tích đất phát triển.
- Nguyễn Mạnh Hùng, Chuyên đề phương pháp định giá đất 2026, phần phương pháp thặng dư; chỉ sử dụng cho các nội dung pháp luật giá đất có liên quan.
- Bộ Tài chính, Thông tư 31/2024/TT-BTC; Thông tư 32/2024/TT-BTC; Thông tư 42/2024/TT-BTC.
- Luật Đất đai 2024; Nghị định 71/2024/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung hiện hành, đối với trường hợp xác định giá đất theo pháp luật đất đai.
- International Valuation Standards Council (IVSC), International Valuation Standards, bản hiện hành có hiệu lực từ 31/01/2025, đặc biệt IVS 103, IVS 104, IVS 105 và IVS 410 Development Property.
- RICS, RICS Valuation – Global Standards, bản hiện hành có hiệu lực từ 31/01/2025.
- RICS, Valuation of development property, hướng dẫn nghề nghiệp toàn cầu về định giá bất động sản phát triển.
- Appraisal Institute, The Appraisal of Real Estate, 16th Edition, 2026.
Bài tiếp theo: “Một khu đất có ‘tiềm năng phát triển’ nghĩa là gì?”.