Bài 41 · SPSS trong phân tích dữ liệu BĐS

Dữ liệu Likert trong SPSS: mã hóa câu hỏi khảo sát BĐS thế nào?

Dữ liệu Likert trong SPSS: mã hóa câu hỏi khảo sát BĐS thế nào? là Bài 41 của chuyên đề SPSS trong phân tích dữ liệu BĐS. Chuẩn hóa cách nhập và mã hóa item Likert trong SPSS, phân biệt item đơn lẻ với điểm thang đo tổng hợp, xử lý missing/không áp dụng và chuẩn bị dữ liệu cho Reliability Analysis.

Biên soạn: ThS. Nguyễn Mạnh Hùng
GV. Khoa QLĐĐ&BĐS – ĐH Nông Lâm TP.HCM
Email: nguyenmanhhung@hcmuaf.edu.vn

Cập nhật 01/10/2026: Nội dung kỹ thuật đối chiếu với IBM SPSS Statistics 31. Tên menu và một số tùy chọn có thể khác nhẹ theo bản build/ngôn ngữ giao diện; khi khác cần đối chiếu tài liệu chính thức.

Lưu ý phương pháp: các ngưỡng thường gặp trong phân tích thang đo và EFA chỉ là quy tắc tham khảo, không phải tiêu chuẩn cứng cho mọi nghiên cứu. Quyết định giữ/loại biến phải dựa vào nội dung thang đo, cấu trúc nhân tố, chất lượng dữ liệu và mục tiêu nghiên cứu.

Mục tiêu học tập

  • Hiểu đúng vai trò của bước phân tích trong toàn bộ quy trình xây dựng thang đo/EFA.
  • Thao tác được trên SPSS nhưng luôn biết vì sao chọn biến, tùy chọn và hệ số.
  • Phân biệt bằng chứng về độ tin cậy, cấu trúc nhân tố và giá trị nội dung.
  • Biết ghi lại quyết định giữ/loại biến theo cách có thể tái lập.
  • Viết kết luận không máy móc theo một ngưỡng duy nhất.

Vị trí của bài trong mạch học

Bài thuộc Chương 6 – Độ tin cậy và xây dựng thang đo. Mạch 41–48 đi từ mã hóa Likert, đảo chiều, Alpha, Item-Total, Alpha if Item Deleted, Omega đến tạo điểm thang đo và một case tích hợp. Mục tiêu là tạo một thang đo có quy trình xử lý rõ, không phải chỉ đạt một con số reliability.

1. Likert item khác Likert scale

Một câu hỏi 1–5 là một item thứ bậc; một thang đo thường gồm nhiều item cùng phản ánh một khái niệm.

Không gọi từng câu đơn lẻ là 'thang đo' nếu nghiên cứu dùng nhiều item.

Điểm kiểm tại lớp: sinh viên phải chỉ ra dữ liệu nào đang được dùng, số trường hợp hợp lệ là bao nhiêu, biến nào đã đảo chiều/missing như thế nào và quyết định này có đến từ nội dung thang đo hay chỉ từ một con số trong Output.

2. Mã số phải đi cùng nhãn nghĩa

Ví dụ 1=Hoàn toàn không đồng ý đến 5=Hoàn toàn đồng ý. Codes chỉ là cách lưu; ý nghĩa thứ tự nằm ở labels và thiết kế câu hỏi.

Không để 1–5 mà thiếu Value Labels.

Dấu vết cần lưu: giữ Syntax, Output, codebook, danh sách item hiện hành và decision log. Khi thay một item, phải đổi version và chạy lại các thống kê liên quan thay vì ghép kết quả từ nhiều phiên bản thang đo.

3. Hướng điểm phải nhất quán về khái niệm

Nếu điểm cao ở HL1 nghĩa hài lòng cao nhưng HL4 viết phủ định thì điểm cao HL4 có thể nghĩa hài lòng thấp.

Item đảo chiều phải được nhận diện trước reliability.

Điểm kiểm tại lớp: sinh viên phải chỉ ra dữ liệu nào đang được dùng, số trường hợp hợp lệ là bao nhiêu, biến nào đã đảo chiều/missing như thế nào và quyết định này có đến từ nội dung thang đo hay chỉ từ một con số trong Output.

4. Missing không được dùng một mức Likert hợp lệ

Không trả lời/không áp dụng nên dùng mã ngoài miền như 98/99 và khai User-Missing, hoặc system-missing theo pipeline.

Không dùng 0 nếu 0 có ý nghĩa thật trong thang khác.

Dấu vết cần lưu: giữ Syntax, Output, codebook, danh sách item hiện hành và decision log. Khi thay một item, phải đổi version và chạy lại các thống kê liên quan thay vì ghép kết quả từ nhiều phiên bản thang đo.

5. 'Không áp dụng' và 'không biết' nên phân biệt ở dữ liệu nguồn

Hai tình huống đều có thể loại khỏi scale score nhưng khác ý nghĩa khảo sát.

Codebook phải giữ lý do missing.

Điểm kiểm tại lớp: sinh viên phải chỉ ra dữ liệu nào đang được dùng, số trường hợp hợp lệ là bao nhiêu, biến nào đã đảo chiều/missing như thế nào và quyết định này có đến từ nội dung thang đo hay chỉ từ một con số trong Output.

6. Measure của item thường đặt Ordinal

Trong Variable View, từng Likert item có thứ tự nên Ordinal là mô tả hợp lý.

Một số thủ tục reliability/factor vẫn nhận numeric variables; Measure icon không thay bản chất phương pháp.

Dấu vết cần lưu: giữ Syntax, Output, codebook, danh sách item hiện hành và decision log. Khi thay một item, phải đổi version và chạy lại các thống kê liên quan thay vì ghép kết quả từ nhiều phiên bản thang đo.

7. Điểm thang tổng hợp là biến dẫn xuất

Sau khi kiểm nội dung, đảo chiều và reliability/EFA phù hợp, có thể tạo mean/sum score.

Không tạo diem_hl trước rồi dùng nó để quyết định item nào nên giữ.

Điểm kiểm tại lớp: sinh viên phải chỉ ra dữ liệu nào đang được dùng, số trường hợp hợp lệ là bao nhiêu, biến nào đã đảo chiều/missing như thế nào và quyết định này có đến từ nội dung thang đo hay chỉ từ một con số trong Output.

8. Cùng một thang phải dùng cùng miền nếu muốn dễ diễn giải

Nếu item 1–5 trộn item 1–7, raw alpha/mean score khó diễn giải hơn; cần thiết kế hoặc chuẩn hóa có lý do.

Không tự rescale sau thu thập mà không ghi.

Dấu vết cần lưu: giữ Syntax, Output, codebook, danh sách item hiện hành và decision log. Khi thay một item, phải đổi version và chạy lại các thống kê liên quan thay vì ghép kết quả từ nhiều phiên bản thang đo.

9. Kiểm tần số từng item trước Reliability

Frequencies giúp phát hiện code 6,99 chưa khai missing, item chỉ có một giá trị hoặc phân bố quá lệch do lỗi nhập.

Reliability không thay thế data cleaning.

Điểm kiểm tại lớp: sinh viên phải chỉ ra dữ liệu nào đang được dùng, số trường hợp hợp lệ là bao nhiêu, biến nào đã đảo chiều/missing như thế nào và quyết định này có đến từ nội dung thang đo hay chỉ từ một con số trong Output.

10. Kiểm pattern trả lời

Một người chọn toàn 5 chưa chắc gian lận; cần xem thời gian, attention checks và logic khảo sát nếu có.

Không xóa straight-lining chỉ bằng cảm giác.

Dấu vết cần lưu: giữ Syntax, Output, codebook, danh sách item hiện hành và decision log. Khi thay một item, phải đổi version và chạy lại các thống kê liên quan thay vì ghép kết quả từ nhiều phiên bản thang đo.

11. Tên biến cần có cấu trúc

HL1…HL6, TI1…TI5 giúp tạo syntax, nhưng Variable Label phải mô tả nội dung câu hỏi.

Tên gọn cho phân tích, label rõ cho audit.

Điểm kiểm tại lớp: sinh viên phải chỉ ra dữ liệu nào đang được dùng, số trường hợp hợp lệ là bao nhiêu, biến nào đã đảo chiều/missing như thế nào và quyết định này có đến từ nội dung thang đo hay chỉ từ một con số trong Output.

12. Bảng mã là tài sản của nghiên cứu

Codebook phải ghi item, wording, chiều thuận/nghịch, miền hợp lệ, missing, construct dự kiến và nguồn thang đo.

Không dựa vào trí nhớ khi đảo chiều.

Dấu vết cần lưu: giữ Syntax, Output, codebook, danh sách item hiện hành và decision log. Khi thay một item, phải đổi version và chạy lại các thống kê liên quan thay vì ghép kết quả từ nhiều phiên bản thang đo.

Bộ dữ liệu thực hành xuyên suốt

Các bài dùng nhóm item khảo sát BĐS để sinh viên theo dõi một thang đo từ dữ liệu thô đến điểm thang và EFA. Tên biến ngắn phục vụ SPSS; Variable Label và codebook mới là nơi lưu nội dung đầy đủ của câu hỏi.

Nhóm biếnVí dụMức đo ban đầuLưu ý
Hài lòng vận hànhHL1–HL6Likert 1–5Có thể có item đảo chiều
Chất lượng tiện íchTI1–TI5Likert 1–5Các item phải cùng khái niệm nếu tạo thang
An ninhAN1–AN4Likert 1–5Kiểm nội dung trước reliability
Ý định tiếp tục ở/muaYD1–YD4Likert 1–5Không gộp với hài lòng nếu khác construct
Thông tin nềnkhu_vuc, loai_bdsNominalKhông đưa vào thang chỉ vì mã số
Điểm thangdiem_hlScale dẫn xuấtChỉ tạo sau khi chốt item

Cú pháp tham khảo

Có thể thao tác bằng giao diện, nhưng nên bấm Paste để giữ Syntax. Đặc biệt với Reliability/EFA, chỉ cần thay một item, missing rule hoặc extraction method là kết quả có thể đổi; Syntax giúp biết chính xác phiên bản nào đã được chạy.

VALUE LABELS HL1 TO HL6 1 'Hoàn toàn không đồng ý' 2 'Không đồng ý' 3 'Phân vân/Trung lập' 4 'Đồng ý' 5 'Hoàn toàn đồng ý'. MISSING VALUES HL1 TO HL6 (98,99). FREQUENCIES VARIABLES=HL1 TO HL6 /ORDER=ANALYSIS.

Tình huống thực hành BĐS

Khảo sát cư dân có 6 item hài lòng. HL4 là câu phủ định nhưng file chưa đánh dấu; 99='không trả lời' đang bị SPSS xem là giá trị thật. Trước Reliability, nhóm sửa codebook, khai missing và xác định HL4 cần đảo chiều ở Bài 42.

Tình huống phải được xử lý theo thứ tự: kiểm dữ liệu → kiểm nội dung item → chạy thống kê → đọc nhiều bằng chứng → ra quyết định → chạy lại sau thay đổi. Không được dùng một cột như Alpha if Item Deleted, KMO hay p-value để quyết định toàn bộ thang đo.

Ma trận lựa chọn nhanh

Tình huốngCách hiểu/công cụMục tiêuĐiểm phải kiểm
Item 1–5Ordinal itemGiữ code gốcValue Labels
98/99User-missingKhông tính như điểmGhi lý do
Item nghịchCần đảo sauGiữ bản gốcCodebook
Scale scoreBiến dẫn xuấtSau kiểm địnhMEAN/SUM
Nominal codeKhông phải LikertKhông đưa vào scaleĐúng construct

Quy trình 12 bước áp dụng

  1. Đối chiếu bảng hỏi gốc và codebook.
  2. Kiểm miền giá trị, Value Labels và Missing Values.
  3. Xác định item thuận/nghịch và tạo biến đảo nếu cần.
  4. Chạy Frequencies/Descriptives cho từng item.
  5. Khóa một danh sách item cho lần phân tích hiện tại.
  6. Chạy Reliability hoặc Factor Analysis đúng mục tiêu bài.
  7. Ghi N hợp lệ và số item thực sự được dùng.
  8. Đọc hệ số chính cùng các bảng chẩn đoán liên quan.
  9. Đối chiếu kết quả thống kê với wording và construct map.
  10. Nếu thay item, đổi version và chạy lại toàn bộ phần liên quan.
  11. Chỉ tạo điểm thang sau khi item set được chốt.
  12. Lưu dữ liệu, Syntax, Output, codebook và decision log.

Cách đọc Output theo thứ tự

  1. Kiểm Case Processing/N trước mọi hệ số.
  2. Kiểm số item và đúng tên biến đã định.
  3. Đọc thống kê mô tả/phân bố item.
  4. Đọc hệ số chính: Alpha/Omega/KMO/Bartlett tùy bài.
  5. Đọc bảng item-level: inter-item, Item-Total, Anti-image/MSA nếu có.
  6. Không dùng một ngưỡng duy nhất; ghi hệ số thực tế.
  7. Đối chiếu với nội dung construct.
  8. Chỉ sau đó mới quyết định giữ/loại/chạy lại.

Bài thực hành

Nhập 20 item cho 4 construct, khai labels/missing/measure, đánh dấu items đảo chiều và chạy Frequencies kiểm code.

Sản phẩm sinh viên phải nộp

  • File .sav sạch
  • Codebook
  • Danh sách item thuận/nghịch
  • Frequencies Output
  • Biên bản lỗi mã hóa

Những lỗi thường gặp

  • Không có Value Labels
  • 99 bị tính như điểm
  • Không phân biệt item/scale
  • Quên item đảo chiều
  • Tạo score quá sớm
  • Gộp item khác construct
  • Đặt Scale rồi nghĩ item thành continuous
  • Không lưu codebook

Lỗi 1 – Không có Value Labels: hãy tạo hoặc tìm một ví dụ nhỏ trong dữ liệu để chứng minh lỗi này làm Output thay đổi ra sao. Sau đó sửa đúng và lưu hai phiên bản before/after. Điểm thực hành nằm ở khả năng truy nguyên lỗi, không chỉ ở việc có được hệ số cuối cùng.

Lỗi 2 – 99 bị tính như điểm: hãy tạo hoặc tìm một ví dụ nhỏ trong dữ liệu để chứng minh lỗi này làm Output thay đổi ra sao. Sau đó sửa đúng và lưu hai phiên bản before/after. Điểm thực hành nằm ở khả năng truy nguyên lỗi, không chỉ ở việc có được hệ số cuối cùng.

Lỗi 3 – Không phân biệt item/scale: hãy tạo hoặc tìm một ví dụ nhỏ trong dữ liệu để chứng minh lỗi này làm Output thay đổi ra sao. Sau đó sửa đúng và lưu hai phiên bản before/after. Điểm thực hành nằm ở khả năng truy nguyên lỗi, không chỉ ở việc có được hệ số cuối cùng.

Lỗi 4 – Quên item đảo chiều: hãy tạo hoặc tìm một ví dụ nhỏ trong dữ liệu để chứng minh lỗi này làm Output thay đổi ra sao. Sau đó sửa đúng và lưu hai phiên bản before/after. Điểm thực hành nằm ở khả năng truy nguyên lỗi, không chỉ ở việc có được hệ số cuối cùng.

Lỗi 5 – Tạo score quá sớm: hãy tạo hoặc tìm một ví dụ nhỏ trong dữ liệu để chứng minh lỗi này làm Output thay đổi ra sao. Sau đó sửa đúng và lưu hai phiên bản before/after. Điểm thực hành nằm ở khả năng truy nguyên lỗi, không chỉ ở việc có được hệ số cuối cùng.

Lỗi 6 – Gộp item khác construct: hãy tạo hoặc tìm một ví dụ nhỏ trong dữ liệu để chứng minh lỗi này làm Output thay đổi ra sao. Sau đó sửa đúng và lưu hai phiên bản before/after. Điểm thực hành nằm ở khả năng truy nguyên lỗi, không chỉ ở việc có được hệ số cuối cùng.

Phản biện chéo tại lớp

Nhóm phản biện phải hỏi: item này đo gì; có cùng construct không; đã đảo chiều đúng chưa; missing rule là gì; N còn bao nhiêu; coefficient đang phản ánh reliability, dimensionality hay sampling adequacy; và quyết định giữ/loại có làm mất nội dung quan trọng không?

Nếu nhóm trình bày chỉ nói “Alpha lớn hơn 0,7”, “item-total lớn hơn 0,3”, “KMO lớn hơn 0,5” hoặc “Bartlett nhỏ hơn 0,05” mà không giải thích bối cảnh, bài chưa đạt yêu cầu phương pháp.

Tình huống kiểm tra cuối bài

Giảng viên giao một bộ item có ít nhất hai bẫy liên quan trực tiếp đến Dữ liệu Likert trong SPSS: mã hóa câu hỏi khảo sát BĐS thế nào?: một mã missing chưa khai, một item nghịch, một item gần như hằng số, một item khác construct, hoặc một item có nhiều missing. Sinh viên phải phát hiện trước khi đưa ra quyết định cuối.

Phiếu tự kiểm

  • Tôi có codebook và wording gốc của item không?
  • Tôi có biết item nào thuận/nghịch không?
  • Missing đã được khai đúng chưa?
  • N hợp lệ sau listwise deletion là bao nhiêu?
  • Tôi có đang dùng đúng item set/version không?
  • Tôi có nhầm reliability với validity hoặc dimensionality không?
  • Tôi có đang dùng một cutoff như luật cứng không?
  • Quyết định loại item có lý do nội dung không?
  • Nếu loại item, tôi đã chạy lại toàn bộ phân tích chưa?
  • Tôi có giữ biến gốc và decision log không?
  • Scale score đã được tạo đúng rule missing chưa?
  • Syntax/Output có đủ để người khác tái lập không?

Ghi nhớ trong 30 giây

  • Likert item là câu đơn; scale thường gồm nhiều item
  • Codes phải có labels
  • Missing nằm ngoài miền hợp lệ
  • Item nghịch phải được đánh dấu trước reliability
  • Scale score chỉ tạo sau khi chốt item

Nguồn tham khảo

Nguồn kỹ thuật chính là IBM SPSS Statistics 31. Các ngưỡng thường gặp trong giáo trình được xem là quy tắc tham khảo, không phải điều kiện tuyệt đối do SPSS đặt ra. Khi làm nghiên cứu chính thức, cần kết hợp lý thuyết thang đo và tài liệu phương pháp chuyên sâu.

  • https://www.ibm.com/docs/en/SSLVMB_31.0.0/pdf/IBM_SPSS_Statistics_Core_System_User_Guide.pdf
  • https://www.ibm.com/docs/en/SSLVMB_31.0.0/pdf/IBM_SPSS_Statistics_Base.pdf

Bài tiếp theo

Đảo chiều biến trước khi kiểm định thang đo: làm sai một bước có thể hỏng cả thang.

Bài luyện tập mở rộng

Luyện tập 1

Thiết kế codebook cho thang 1–5 có 2 item nghịch.

Yêu cầu nộp: Syntax/Output, bảng before–after và một đoạn giải thích 100–150 từ. Nếu quyết định giữ/loại một item, phải nêu cả bằng chứng thống kê và lý do nội dung.

Luyện tập 2

Tạo lỗi 99 chưa khai missing và xem mean thay đổi.

Yêu cầu nộp: Syntax/Output, bảng before–after và một đoạn giải thích 100–150 từ. Nếu quyết định giữ/loại một item, phải nêu cả bằng chứng thống kê và lý do nội dung.

Luyện tập 3

So item Measure=Ordinal và Scale trong GUI nhưng giữ cùng dữ liệu.

Yêu cầu nộp: Syntax/Output, bảng before–after và một đoạn giải thích 100–150 từ. Nếu quyết định giữ/loại một item, phải nêu cả bằng chứng thống kê và lý do nội dung.

Luyện tập 4

Viết quy tắc đặt tên 6 construct để dễ audit.

Yêu cầu nộp: Syntax/Output, bảng before–after và một đoạn giải thích 100–150 từ. Nếu quyết định giữ/loại một item, phải nêu cả bằng chứng thống kê và lý do nội dung.

Phòng kiểm chứng bằng thay đổi một yếu tố

Tạo một bản sao dữ liệu rồi chỉ thay một yếu tố: đảo sai một item, biến 99 thành valid, thêm item gần như trùng, tăng missing hoặc loại một item. Chạy lại đúng procedure và ghi hệ số nào thay đổi. Mục tiêu là hiểu vì sao Reliability/EFA thay đổi thay vì học thuộc một con số 'đạt'.

Biên bản QA tối thiểu

MụcTrước phân tíchSau phân tíchKết luận QA
Item setDanh sách item/versionDanh sách thực chạyKhớp/không
CodingThuận/nghịch, missingKiểm FrequenciesĐúng/sai
NN ban đầuN hợp lệGiải thích mất case
Reliability/ScreeningKỳ vọng phương phápHệ số/bảngKhông cutoff máy móc
DecisionChưa giữ/loạiGiữ/loại/chạy lạiCó lý do nội dung
OutputTên file/versionArchiveTái lập được
📚 Xem toàn bộ 47 bài trong series SPSS trong phân tích dữ liệu BĐS